Лекция 9

 

Тақырыбы: Тыныс физиологиясы. Тыныс алу физиологиясының жас ерекшелiктерi. Балалық кезендегі тыныс органдарының құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері. Мұрынның қосалқы құыстары.

Жоспар

1.      Тыныс физиологиясы. Тыныс алу физиологиясының жас ерекшелiктерi.

2. Балалық кезендегі тыныс органдарының құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері. Мұрынның қосалқы құыстары.

Тыныс алу органдарының жасына қарай ерекшелiктерi. Жас балалар тыныс алуын реттеу. Жаңа туған балалар тыныс алуды бiлгенмен, ол ересек балалрмен салыстырғанда  нашар болады. Ол туған кезде толығымен қалыптаспағандықтан. Оны олардың тыныс алу жиiлiгiнiң, тереңдiгi, жаңа туған бала тыныс алу ырғағынан аңғаруға болады. Жаңа туған балалар мен емiзулi балалрдың тынс алу орталығының тiтiркенгiштiгi төмен болады. Жаңа туған балалардың оттегi жетiспеуге төзiмдiлiгi олардан ересектеу балаларға қарағанда жоғарырақ болады.

         Тыныс алу орталығы қалыптасуы кейiнiрек жұредi. Ол 11 жасқа жеткенде қоршаған орта жағдайына қарай айтарлықтай өзгере алатын болады. Тыныс алу орталығының көмiрқышқыл газ концентрациясына сезiмталдығы жасы артқан сайын жоғарылай тұседi. Сондай-ақ жыныстық жетiлу кезеңiнде жасөспiрiмдер организмiнде тынысты реттеу уақытша нашарлап қалады. Организм оттегi аздығына төзiмдiлiгi ересек кiсiлермен салыстырғанда төмендейдi.  Организм өсе, дами келе тыныс алу аппаратын реттеу жолға қойылып, оны тиiмдi пайдалану жұзеге асырылады.  Ми қыртыстары дамуына байланысты тыныс алуды еркiмен өзгерту қабiлетi жетiле тұседi.

Ересек адамдардың қара жҰмыс iстегенде тыныс алуы тереңдеп, жиiлеп өкпе ауа алмасуы кұшейедi. Жұгiру, жұзу, шаңғы тебу, велосипед айдау өкпе сиымдылығын кұрт көтередi. Шыныққан адамдарда газалмасу тынысалу тереңдiгiмен қамтамасыз етiледi.. Ал балалар болса тыныс алу аппараттарының ерекшелiгiне байланысты қара жҰмыс iстегенде оттегiмен қамтамасыз ету ұшiн тыныс алу тереңдiгiн жөндi өзгерте алмайтын болғандықтан тыныс алуын жиiлетедi. Олар жеңiл тыныс алады да, тыныс алуы одан сайын жиiлей тұседi.

         Жасөспiрiмдер организмi ересектермен салыстырғанда оттегiн жақсы қабылдайды. Бiрақта ондай қарқынды Ұзақ сақтап тҰра алмайды. Тыныс алуды қолдан реттеу бiрқатар тыныс алу жаттығуларын жасауға мұмкiндiк бередi. Іара жҰмыс iстегенде де, ақыл-ой жҰмысын iстегенде де тыныс циклын сақтау пайдалы. Онда тыныс шығару тыныс алудан Ұзақ болу керек.

         Балаларға жұргенде, жұгiргенде басқа да жҰмыс iстегенде тыныс алуды ұйрету мҰғалiмдердiң жҰмысы. ДҰрыс тыныс алудың бiр кепiлi кеуде торының дҰрыс дамуы. Ол ұшiн партада отырғанда дененi дҰрыс Ұстау кекрек, кеуденi қимылға келтiретiн бҰлшықеттердi шынықтыратын тыныс алу гимнастикасымен айналысу қажет. °сiресе  балалардың жұзумен, коньки тебумен айналысуы, шаңғы тебу сияқты спорт тұрлерiмен айналысқаны пайдалы.

Әдетте кеуде клеткасы жақсы дамыған балалардың тыныс алуы бiрқалыпты және дҰрыс болады. Балалрды  жұргенде, тҰрғанда сымбатты тҰруға дағдылау керек. Ол кеуденiң кеңеюiне жағдай жасайды, өкпе қызметiн жеңiлдетедi, тыныс алуды тереңдетедi. Еңкiш кеуденiң көлемi кiшi болады.

Терең тыныс шығарған кезде диафрагма көтерiлiп, аяқтан, жамбастан, iштен вена қаны көбiрек ағып келедi. Нәтижесiнде қан айналымы жақсарады. Сонымен бiрге терең тыныс шығарған кезде жұрек массажы жасалынып, оның қанмен қамтамасыз етiлуi жақсарады.

Кеудемен тыныс алу тұрiне де, қҰрсақпен тыныс алу тұрiне де, толық тыныс алу тұрiне де гимнастика жасалынады. Денсаулық ұшiн ең маңыздысы толық тыныс алу. Оның неше тұрлi комплекстерi бар. Ол гимнастикамен тамақтанғаннан кейiн бiр сағат өткеннен кейiн кұнiге 3 мезгiл айналысу керек.

Бөлме iшiндегi ауаның гигиеналық маңызы. Бөлме iшiндегi ауаның таща болуы балалар денсаулығы мен жҰмыс қабiлетiнiң жақсы болуында маңызды орын алады. Бөлме iшiндегi ауа лас болса балалар қабiлетi нашарлаумен қатар әр тұрлi ауруларға шалдықтырады. Нашар желдетiлетiн бөлмелерде температура көтерiлiп, ауаның физико-химиялық қасиеттерi де нашаралайды. Адам организмi ұшiн ауадағы оң не терiс иондардың мөлшерiнiң бәрi бiр емес. Іалыпты ауада оң және терiс ион мөлшерi тең дерлiк. Ауыр иондардан жеңiл иондар көптеу болады.

Бөлме iшiндегi ауада терiс иондардың мол болуы адам организмiне жақсы әсер етедi.Аудитория iшiнде ауаның ионды қҰрамы нашарлаумен бiрге температура, ылғал мөлшерi көтерiлiп, көмiрқышқыл газ, аммиак, басқа да органикалық заттар көбейедi. Ол әрине балалрдың ми қыртыстары жҰмысын нашарлатады. Сондықтан сабақ өтетiн класс, аудиториялардың ашылатын терезелерi мен еденiнiң ауданының арақатынасы 1:30-ға қатынасындай болғаны жөн. Бөлме терез мен iсiк бiрдей ашылып желдетiлгенi өте жақсы.

 

Бақылау сұрақтары

1.Тыныс физиологиясы. Тыныс алу физиологиясының жас ерекшелiктерi.

2.Балалық кезендегі тыныс органдарының құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері.

3. Мұрынның қосалқы құыстары.

    4. Бөлме iшiндегi ауаның гигиеналық маңызы.

 

 

Әдебиеттер

 

1.Алиакбарова З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ. 1985 .

2.Алиакбарова З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.

3.Сатпаева  Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы ғылым. Алматы.Ғылым ,1999

 

 

 

 

Лекция 10

Тақырыбы: Оқу бөлмесінің ауасына қойылатын талаптар. Оқу бөлмелеріндегі ауаның физикалық және химиялық қасиеттерінің өзгерістері. Мектептегі жылу және жылу беретін құрал-жабдықтарға қойылатын гигиеналық талаптар.

Жоспар

 

1. Оқу бөлмесінің ауасына қойылатын талаптар. Оқу бөлмелеріндегі ауаның физикалық және химиялық қасиеттерінің өзгерістері.

2. Мектептегі жылу және жылу беретін құрал-жабдықтарға қойылатын гигиеналық талаптар.

Жаңа туған балалар тыныс алуды бiлгенмен, ол ересек балалрмен салыстырғанда  нашар болады. Ол туған кезде толығымен қалыптаспағандықтан. Оны олардың тыныс алу жиiлiгiнiң, тереңдiгi, жаңа туған бала тыныс алу ырғағынан аңғаруға болады. Жаңа туған балалар мен емiзулi балалрдың тынс алу орталығының тiтiркенгiштiгi төмен болады. Жаңа туған балалардың оттегi жетiспеуге төзiмдiлiгi олардан ересектеу балаларға қарағанда жоғарырақ болады.

         Тыныс алу орталығы қалыптасуы кейiнiрек жұредi. Ол 11 жасқа жеткенде қоршаған орта жағдайына қарай айтарлықтай өзгере алатын болады. Тыныс алу орталығының көмiрқышқыл газ концентрациясына сезiмталдығы жасы артқан сайын жоғарылай тұседi. Сондай-ақ жыныстық жетiлу кезеңiнде жасөспiрiмдер организмiнде тынысты реттеу уақытша нашарлап қалады. Организм оттегi аздығына төзiмдiлiгi ересек кiсiлермен салыстырғанда төмендейдi.  Организм өсе, дами келе тыныс алу аппаратын реттеу жолға қойылып, оны тиiмдi пайдалану жұзеге асырылады.  Ми қыртыстары дамуына байланысты тыныс алуды еркiмен өзгерту қабiлетi жетiле тұседi.

Ересек адамдардың қара жҰмыс iстегенде тыныс алуы тереңдеп, жиiлеп өкпе ауа алмасуы кұшейедi. Жұгiру, жұзу, шаңғы тебу, велосипед айдау өкпе сиымдылығын кұрт көтередi. Шыныққан адамдарда газалмасу тынысалу тереңдiгiмен қамтамасыз етiледi.. Ал балалар болса тыныс алу аппараттарының ерекшелiгiне байланысты қара жҰмыс iстегенде оттегiмен қамтамасыз ету ұшiн тыныс алу тереңдiгiн жөндi өзгерте алмайтын болғандықтан тыныс алуын жиiлетедi. Олар жеңiл тыныс алады да, тыныс алуы одан сайын жиiлей тұседi.

         Жасөспiрiмдер организмi ересектермен салыстырғанда оттегiн жақсы қабылдайды. Бiрақта ондай қарқынды Ұзақ сақтап тҰра алмайды. Тыныс алуды қолдан реттеу бiрқатар тыныс алу жаттығуларын жасауға мұмкiндiк бередi. Іара жҰмыс iстегенде де, ақыл-ой жҰмысын iстегенде де тыныс циклын сақтау пайдалы. Онда тыныс шығару тыныс алудан Ұзақ болу керек.

         Балаларға жұргенде, жұгiргенде басқа да жҰмыс iстегенде тыныс алуды ұйрету мҰғалiмдердiң жҰмысы. ДҰрыс тыныс алудың бiр кепiлi кеуде торының дҰрыс дамуы. Ол ұшiн партада отырғанда дененi дҰрыс Ұстау керек, кеуденi қимылға келтiретiн бҰлшықеттердi шынықтыратын тыныс алу гимнастикасымен айналысу қажет. °сiресе  балалардың жұзумен, коньки тебумен айналысуы, шаңғы тебу сияқты спорт тұрлерiмен айналысқаны пайдалы.

Әдетте кеуде клеткасы жақсы дамыған балалардың тыныс алуы бiрқалыпты және дҰрыс болады. Балалрды  жұргенде, тҰрғанда сымбатты тҰруға дағдылау керек. Ол кеуденiң кеңеюiне жағдай жасайды, өкпе қызметiн жеңiлдетедi, тыныс алуды тереңдетедi. Еңкiш кеуденiң көлемi кiшi болады.

Терең тыныс шығарған кезде диафрагма көтерiлiп, аяқтан, жамбастан, iштен вена қаны көбiрек ағып келедi. Нәтижесiнде қан айналымы жақсарады. Сонымен бiрге терең тыныс шығарған кезде жұрек массажы жасалынып, оның қанмен қамтамасыз етiлуi жақсарады.

Кеудемен тыныс алу тұрiне де, қҰрсақпен тыныс алу тұрiне де, толық тыныс алу тұрiне де гимнастика жасалынады. Денсаулық ұшiн ең маңыздысы толық тыныс алу. Оның неше тұрлi комплекстерi бар. Ол гимнастикамен тамақтанғаннан кейiн бiр сағат өткеннен кейiн кұнiге 3 мезгiл айналысу керек.

Бөлме iшiндегi ауаның гигиеналық маңызы. Бөлме iшiндегi ауаның таща болуы балалар денсаулығы мен жҰмыс қабiлетiнiң жақсы болуында маңызды орын алады. Бөлме iшiндегi ауа лас болса балалар қабiлетi нашарлаумен қатар әр тұрлi ауруларға шалдықтырады. Нашар желдетiлетiн бөлмелерде температура көтерiлiп, ауаның физико-химиялық қасиеттерi де нашаралайды. Адам организмi ұшiн ауадағы оң не терiс иондардың мөлшерiнiң бәрi бiр емес. Іалыпты ауада оң және терiс ион мөлшерi тең дерлiк. Ауыр иондардан жеңiл иондар көптеу болады.

Бөлме iшiндегi ауада терiс иондардың мол болуы адам организмiне жақсы әсер етедi.Аудитория iшiнде ауаның ионды қҰрамы нашарлаумен бiрге температура, ылғал мөлшерi көтерiлiп, көмiрқышқыл газ, аммиак, басқа да органикалық заттар көбейедi. Ол әрине балалрдың ми қыртыстары жҰмысын нашарлатады. Сондықтан сабақ өтетiн класс, аудиториялардың ашылатын терезелерi мен еденiнiң ауданының арақатынасы 1:30-ға қатынасындай болғаны жөн. Бөлме терез мен iсiк бiрдей ашылып желдетiлгенi өте жақсы.

 

 

Бақылау сұрақтары

 

1.Оқу бөлмесінің ауасына қойылатын талаптар. Оқу бөлмелеріндегі ауаның физикалық және химиялық қасиеттерінің өзгерістері.

2. Мектептегі жылу және жылу беретін құрал-жабдықтарға қойылатын гигиеналық талаптар.

    3. Бөлме iшiндегi ауаның гигиеналық маңызы.

 

 

Әдебиеттер

 

1.Алиакбарова З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ. 1985 .

2.Алиакбарова З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.

3.Сатпаева  Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы ғылым. Алматы.Ғылым ,1999